Bursa, Devlet Güzel Sanatlar Galerisi’ndeyim. Burası iki yıldır, yerli ve yabancı sergilerle, çeşitli konserlerle, çalışmalarını sürdüren, nerdeyse yoktan var edilmiş bir galeri... Çevremdeki duvarlar Abidin Dino’nun “El” resimleriyle dolu. Birkaç saat sonra İdil Biret’in konserini burada dinleyeceğim. İdil’in piyanonun üzerindeki elleriyle Abidin’in duvarlardaki elleri arasında, buradan gidip gelmeye başlayacağım.
Şimdilik galerinin “Müdüriyet” odasında, galeri yöneticisi Emin İlter’in verdiği bilgileri dinliyorum! Geçen yıl burada açılan 28 serginin, verilen altı konserin çektiği ilgiyi, bunları gerçekleştirmek için özel ve resmi kuruluşlarla, yapılan işbirliğini, burada açılan resim kurslarını, her gün sürdürülen müzik yayınlarını; giderek bu galeriyi bir Kültür Merkezi’ne dönüştürmek çabalarını... Bütün bunları dinlerken, sık sık gözüm duvardaki bir tabloya takılıyor. Takıldı mı da bırakmıyor beni resim... Bir ara Emin İlter’in sözünü kesip “kimin bu resim?” diyorum. “Salih Kale’nin” deyip sürdürüyor konuşmasını. Onu dinliyorum. (Salih Kale... Salih Kale.. Hiç duymadım bu adı... Ama Türkiye’deki tüm ressamları tanırım diye bir savım yok.)
Resmi unutmaya çalışıyorum: “Sergilere ilgi nasıl, kaç kişi gezer bir günde bu galeriyi?”
“Günde bin kişi gezer” diyor Emin İlter.
“Ama bazı olağanüstü durumlarda günde üç bin kişinin geldiği olur.”
“Örneğin hangi sergide oldu bu?”
“Örneğin Salih Kale’nin sergisinde” diyor Emin İlter.
(Bu işte bir tuhaflik var. Demek bunca ünlü bu Salih Kale ve ben adını bile duymamışım.)
Biraz sonra galerinin çeşitli katlarını, bölmelerini dolaşıyoruz.
Çok yönlü, çok işlevli, ilginç bir mimarisi var buranın.
Bir ara laf arasında “galerinin tüm demir işlerini Salih Usta yaptı” diyor yine galeri müdürü. (Salih Usta?)
Döndük yine müdüriyet odasına. Yine takıldım resme. Yoo resmin konusuna değil. (Resmin tek konusu olduğunu, o da resmin kendisi olduğunu bilenlerdenim.) o, kollarını dünyalara dayamış, açık ceketinden midesindeki, karnındaki milyonlarca insanın göründüğü, başsız insan değildi ilgimi çeken. Resmin saydamlığı, ayrıntıların bolluğu ve elbette yarattığı binbir çağrışımdı.
Baktım resimden kopamıyorum, “başka eserleri de var mı burda?” diye sordum. Önüme yüze yakın fotoğraf döktüler: Salih Kale’nin eserlerinin fotoğrafları... Her birinde daha çok heyecanlandım. Kiminde Passolini’nin, kiminde Tarkovsky’nin filmlerini düşündüm. Gerçeküstücü diye niteleyebileceğim bu sanatçının en çok hangi ustalardan etkilendiğini, hangi felsefelerden, hangi kitaplardan pay almış olabileceğini merak ettim. Sonunda, “Ben adını hiç duymadım. Nerelerde sergiler açtı, hakkında nerelerde yayın yapıldı?” diye sordum.
Yanıt şöyle geldi: “Bugüne dek hakkında hiçbir yazı çıkmadı. Tek sergisini burada geçen yıl açtık.
Onun dışında sergi de açmadı, bizim Salih Usta. Yıllardır Tekel’de demir atölyesinde çalışır.”
Bu durumda Bursa’dan ayrılmak olmaz.
Bursa’da kalınır ve Salih Usta’yı tanımaya çalışılır.
Ertesi sabah, Salih Kale’yle galeride buluştuk. Tabloları zaten gecekondu evine sığmadığı için burada bir dolapta saklanıyor. Resimlerin tümünde sonsuz bir düş gücü, ama gerçeği mutlak çağrıştıran bir düş gücü var. Tümü yağlıboya olan bu tablolarda fırça darbelerini ya da izlerini boşuna arıyorum. Yok. Renklerin tümü bir saydamlıkta, sanki bir suda yüzüyor. Geçmiş uygarlıkların izlerine rastlıyorum bu resimlerde. Bu izler neredeyse uzaya damgasını vuracak. İster dünün ister yarının izleri olsun tümü yer çekiminden arınmış gibi... (Resmi, resim duygusunu sözcüklerle, yazıyla anlatma çabamın başarısızlığı karşısında, vazgeçtim, sözü Salih Kale’ye bırakıyorum.)
“Bulgaristan göçmeniyim. Eski Cuma’da 1940’da doğdum. (Çok daha yaşlı görünüyor.) 1951’de Yozgat’ın Boğazlıyan köyüne geldik. İlk ve ortayı orda okudum. Sonra Kayseri Erkek Meslek Sanat Enstitüsü. Sonra Kırıkkale Silah Fabrikası’nda çalıştım. Sonra askerlik. Sonra Cibali Sigara Fabrikası’nda makinistlik. 1963’ten beri de Bursa’da Tekel Merkez Müdürlüğü demir atölyesinde ustayım...”
İşte birkaç satırda Salih Kale’nin yaşam öyküsü.
Şimdi bu sıradan öykünün gerisindekilere bakalım.
Salih Kale’nin, yaşamında gördüğü ilk resim, babasının yaptığı bir Atatürk resmiydi, İlkokuldaydı. O günden sonra gördüğü her şeyin resmini yapmaya başladı. Yalnız gördüklerini değil görmediklerini de resimledi. Örneğin tarih derslerinde, coğrafya derslerinde tüm okutulanları. İlkokuldayken yaptığı tüm resimlere çevresindeki herkes, ailesi, öğretmenleri, herkes karşı çıktı. “Öldükten sonra, bu resimler senden can ister. Sakın ha!!!” diyerek.
Can istesinler, istemesinler o yine yaptı.
Yağlıboyayla ilk kez tanışması, kardeşiyle Bursa’da açtığı bir tabela atölyesinde oldu.
Tabela boyuyor, zaman zaman manzara ya da portreler yapıyordu. “Manzara ve portre beni doyurmadı. Ne midemi, ne kafamı.” diyor.
Sonra..
“Sonra bir gün İstanbul’a yolum düştü. İstanbul’dan bir kitap aldım. Adı Louvre diye bir kitap. Tam 300 lira sayıp aldım kitabı. O kitabın içindekileri görünce yıkıldım. Çok korktum... Goya’nın bir şeytanları var... hani kitabın hemen başında.. şeytanı keçiye benzetmiş... ondan çok etkilendim. Ve şeytanı çok düşündüm.”
Salih Kale’nin şeytanı çok düşünmesi o resmi görmesinden önce de vardı. Hiç unutmaz bir akşam iş dönüşü evine giderken, mezarlıktan geçerken, yanına bir şey yanaştı. Salih Usta nice dualar okuduktan sonra gitti yanından o şey. işte o şey şeytandı. (”Dindar mısınız?” diye sordum. “Tanrıya inanırım ama o kadar. Fazlası değil... Dindar değilim” diye yanıtladı.) Sonra kimi geceler, boğazını bir şey sıkıyordu, onun da şeytan olduğunu sezdi Salih Kale. Ve sonunda “anlaşıldı, ben şeytanın resmini yapmadan rahat edemeyeceğim” dedi. Ve o gün bugün şeytanın resmini yapıyor Salih Kale.
”Goya dediniz... Başka ustalar da var mı etkilendiğiniz?”
Hiç düşünmeden “Michel Angelo” dedi Salih Kale. “Michel Angelo’nun heybet ve azameti çok etkiledi beni. Fakat kendi yaptığım resimleri, onunkilere benzetmeye çalışınca, benim insanlarım bir adale yığını oluyordu. Sonra yavaş yavaş kendi bildiğim gibi yaptım ve benim insanlarım da güçlendi.”
Kendi bildiği nasıl bir yöntem, nasıl bir teknik?
“Önce fırçayla resim yapıyordum. Ama fırça pahalı, temiz tutacaksın. tek fırçayla olmaz, birkaç fırçan olacak. Para yetiştirmek güç. Zaten parayı bir kilo bakla yerine kitaba, boyaya yatırdım mı içim yanıyor... İşte bunları düşünürken bir gün tesadüfen bir resmi kazırken, jiletin yararlarını gördüm. O günden beri hiç fırça kullanmıyorum. Yalnız jilet kullanıyorum. Yerlerden atılmış eski jiletler topluyorum. Hem masrafı yok, hem de jilet istediğim dokuyu veriyor. Renkleri üstüste kullanabiliyorum.”
Saydamlığı görüyorum, renklerin birbiri içinde erimesini de.
Yoksa, resimlerinde, cisimlerin bir su içinde yüzüyormuş duygusunu veren bu mu?
“Su değil, zaman o gördüğünüz” diyor. “Her tabloda zaman var. Dünyada her şey geçmişten ve gelecekten ibaret. Diyelim yaşanmış anların resmini yapıyoruz. Ama geçmişteki bir anı, şimdi, bu resmi yaparken aynen yaratmak mümkün mü? Değil, çünkü geçmişteki bir anı resmederken, şimdi başka bir anı yaşıyorum... Onun için resimlerde bütün zamanlar içiçe... İnsan zamanı asırlara, yıllara, saatlere, saniyelere gömmüş. Ama bütün bunları ya da bir anı kavramının tek yolu yaratmaktır. Yaratmak için de gözlem yapmak...”
Söz zamandan açılmışken, Salih Kale’nin en yakındığı şeylerden biri,
“zihninin ancak dörtte birini bu tür düşüncelere ve yaratıcılığa ayırabilmesi, geri kalanını günlük işine vermesi...”
“Hırsız gibi, hep saatleri çalarak resim yapıyorum” diyor.
Ama yine de işyerinde herkesi sanata alıştırmaktan geri kalmıyor.
“Herkese oymacılık öğretiyorum, çizmeyi öğretiyorum, dergi okutturuyorum.” diyor.
Konuşmayı sürdürmek için tek ipucumuz önümüzdeki resimler.
Öyleyse soruyorum: “Neden bunca kan?”
“Barış için hiçbirimiz yeterince çalışmıyoruz. Barış her sabah günaydın demekle başlar.
Çocuğuna, işe giderken yolda rastladığına, tanıdığına. Bir selamı esirgerse insan, barış zor gelir...”
Sorunun yanıtı bitti sanıyordum ki eklendi: “Yeryüzünden savaş gitmedikçe, benim resimlerimden kan gitmeyecek... İnsanoğlu uzaktaki ölümlerle ilgilenmez oldu. Ancak, yakın çevresinden biri öldü mü, bütün ölümleri kavrıyor... Ben ecelsiz ölümlere karşıyım. ister burda, ister çok uzakta.”
Ya neden bunca çok ateş?
“Ateş değil, ışık... En ufak bir cismi bile ışıklandırdığım vakit, o vurgulanıyor. Ben, gölgede kalanı ışıklandırmaya çalışıyorum. Bütün ayrıntıları... Hepsini ışıkta yüzdürmek istiyorum” diyen Salih Kale, her insanın bir enerji deposu olduğuna, herkesin depoladığı yönde çevresine bir ışık yaydığına inanıyor.
Salih Kale için resimlerinde öz ve biçim ayrılmıyor, tıpkı yaşamda düş ve gerçeği birbirinden ayırmadığı gibi:
“Şimdi benim bir işim var. Günde sekiz saat atölyede çalışıyorum. Eğer o gerçekse, o sekiz saatin sonrası, devamı da gerçek. Diyelim iş yerinde bir şey oluyor, bir şey duyuyorum, bir şey görüyorum, hissediyorum, yani içime bir şey dokunuyor, diyelim yaralanıyorum. Ondan sonra eve gidince, içime dokunan şeyi boşaltıyorum resme. Bunun neresi düş? İçimdeki yaranın resmini yapıyorum. Günlük gerçeğin bana çarpışının resmini yapıyorum. Ama herkes anlasın diye, ayrıntıları vurguluyorum, deformasyona yer veriyorum.”
“Herkes anlasın” diye, ya da “belge olsun” diye yaptığı gibi resim yapıyor Salih Kale.
Çünkü: “Gerçeklere katlanmak güç. Düşlere de... Çünkü, sevince hep acı katılıyor. Davul seslerine hep top sesleri katılıyor.”
Düşüncelerini ya da düşlerini yalnız resimlerle değil, yazıyla, şiirle, denemelerle de dile getiren Salih Kale, bu yazıların çoğunda, resimleri için notlar düşüyor.
İşte bir örnek:
“Laser ve mor ötesi ışınların bir gün sorun olabileceğini düşünemediği için yanılmıştı Nevton...
Nevton yanıldığına, laser ve mor ışınların varoluşu kabul edildiğine göre, ressam açısından düşüm ne olmalı?”
Salih Kale’ye soruyorum: “Size göre, siz kimsiniz? Ressam Salih Kale mi? Salih Usta mı?”
Utangaç, gülüyor...
Uzun bir süre karar veremiyor. Sonunda “Ben hep Salih Usta’yım” diyor.
Ve ekliyor: “Resimler, yazılar, yaşadım diyebilmek için bir yerlere not düşmek gibi bir şey.”
Ayrılmadan önce, eski, ama çok eski demirci ustaları (Hani şu ateşle haşir-neşir olan ve zenaatlarına mutlak birazcık “büyü” de karıştıran demirci ustalarını) düşünüyorum. Şeytanın resmini yapmak için resim yapan Salih Usta’ya, “Ne Dersiniz şeytan ‘gerçekten’ var mı?” diye soruyorum.
“Onu bunca düşündüğüme, bunca düşlediğime göre, hayatıma girdiğine göre, ve ben habire onun resmini yapmaya çalıştığıma göre, elbette ki var.” diyor Salih Kale. Ben, İstanbul’a dönerken, o da Tekel’de demir atölyesindeki işine ve Şubat’ta Ankara Devlet Güzel Sanatlar Galerisi’nde sergileyeceği resimlerine dönüyor.
Zeynep Oral | Milliyet Sanat Dergisi -Yeni Dizi: 111 - 1 Ocak 1985
